نسخه شماره 2845 - 1390/11/17 -

 گفت و گوي «مردم سالاري» با متخصصان طب فيزيکي و توانبخشي
 سن مراجعه به مراکز توانبخشي به 30 سال کاهش پيدا کرد 
نويسنده : سعيد تهراني

تا حدود 20 سال قبل، اکثر افرادي که براي درمان دردهاي عضلاني اسکلتي به درمانگاههاي فيزيوتراپي و ارتوپدي مراجعه مي کردند، افراد بالاي 55 تا 60 سال بودند ولي امروزه اين سن به 30سال کاهش پيدا کرده و پزشکان شاهد مراجعه بيماراني با سنين 30تا50 سال با دردهاي گردن، زانو، کمر  و مفاصل مختلف به مراکز درماني هستند. بيش از 80درصد از افراد حداقل يک بار در طول زندگي خود کمر درد را تجربه مي کنند. همه اين آمارها باعث شده طب فيزيکي و توانبخشي مورد توجه ويژه اي قرار گيرد. پيشرفت هاي فناوري و ورود وسايل جديد نيز به کمک اين رشته آمده تا شايد کمي از دردها و مشکلات اسکلتي و عضلاني مردم بکاهد.اما با وجود همه اين تفاسير بسياري از ما طب فيزيکي را تنها در قالب فيزيوتراپي و توانبخشي مي شناسيم و کمتر از پيشرفت هاي اين طب و تحولاتي که در اين رشته به وجود آمده اطلاع داريم. به همين دليل گفت وگويي با دکتر محمدرضا اميد ظهور متخصص طب فيزيکي و توانبخشي مدير گروه بيومکانيکال مرکز علوم اعصاب دانشگاه علوم پزشکي تهران و رييس مرکز جامع توانبخشي اميد و مهندس رضا عمادي فرد کارشناس ارشد ارتوپد فني مرکز جامع توانبخشي اميد انجام داديم تا از پيشرفت هاي اين طب در کشور اطلاعات بيشتري کسب کنيم.
آقاي دکتر محمدرضا اميدظهور شما به عنوان متخصص طب فيزيکي چه تعريفي از اين رشته داريد؟ به طور کلي طب فيزيکي چيست و چگونه به وجود آمد؟
بهترين جمله اي که بيانگر طب فيزيکي و توانبخشي است شايد جمله اي است که دکتر کروزن در هنگام تصويب اين رشته در هيات بورد بيان کرد: ما به سالهاي عمر افزوده ايم حال بگذاريد عمررا به اين سالها بيفزاييم. طب فيزيکي رشته اي است که از مداليته هاي مختلف مانند سرما و گرما براي درمان بيماري ها کمک مي گيرد. در واقع اين طب ترکيب روش هاي رايج درماني با مداليته هاي مختلف فيزيکي است و در رويکرد آن افزايش کيفيت زندگي و بهبود عملکرد فرد قراردارد. در سال هاي بعد از جنگ جهاني دوم با افزايش آمار معلولان توانبخشي نيز به طب فيزيکي اضافه شد. در طب فيزيکي تلاش مي شود سطح زندگي يک معلول با وجود نقص هايي که دارد بالا برده شود. اين کار با استفاده حداکثري از آن ميزان عصب و عضله اي که در عضو قطع شده يک بيمار مانده و يا با ساخت يک اندام مصنوعي انجام مي شود. طب فيزيکي و توانبخشي يک رويکرد چند رشته اي دارد و بسته به نوع بيماري فرد افراد ديگري مانند شنوايي سنج، کار درمانگر، فيزيوتراپيست، گفتار درمانگر و تکنيکال ارتوپد، متخصص طب فيزيکي را در اين راه ياري مي کنند. در واقع متخصص طب فيزيکي جايگاه يک رهبر ارکستر را دارد که سازهاي مختلف را با هم هماهنگ مي کند. شما تصور کنيد خانمي دچار آرتروز زانو شده است. درمان هاي رايج براي او مصرف ضدالتهاب ها و فيزيوتراپي است. اما طب فيزيکي کلي تر نگاه مي کند. پرانتزي شدن زانو در آرتروز به قسمت هاي داخلي زانو فشار وارد مي کند به همين دليل ما تلاش مي کنيم راستاي قرار گيري زانو را درست کنيم تا از اين فشارها کاسته شود.
آيا طب فيزيکي به پيشگيري هم توجه دارد يا تنها به درمان مي پردازد؟
در طب فيزيکي پيشگيري مبحث مهمي است و جايگاه ويژه اي دارد. ساختمان بدن آسيب پذير است و اگر در راستاي مناسب به آن فشار وارد نشود يا قوس هاي طبيعي کم يا زياد شود فشارها بيشتر مي شود و عوارض زيادي براي فرد دارد. به طور مثال زانوي پرانتزي يکي از بيماري هاي شايع در ميان کودکان است و يا بچه هايي که پاي آنها به سمت داخل انحراف دارد و يا روي پنجه پا راه مي روند. اگراين انحرافات در کودکي تشخيص داده شوند با درمان هاي ارتوتيک و يا حرکات اصلاحي قابل درمان هستند اما اگر اين مشکلات با بچه ها بماند و آنها بزرگ شوند به احتمال زياد به عمل جراحي نياز  پيدا مي کنند. مورد ديگر گودي کمر است که اگر در کودکي تشخيص داده شود مانع از عوارضي مانند ديسک کمر يا سرخوردگي مهره ها مي شود. در والدين نيز به همين صورت است. مشکلاتي مانند گودي کمر، قوز يا کمر درد عموما ريشه استخواني ندارند و اگر زود تشخيص داده شوند مي توان آنها را با درمان هاي فيزيکي و ورزش هاي اصلاحي درمان کرد. انحرافات بزرگ در ستون فقرات واضح است و مطمئنا افراد براي درمان آن اقدام مي کنند اما برخي انحرافات در ستون فقرات وجود دارد که در نگاه اول قابل تشخيص نيستند. رويکرد جديد طب فيزيکي در دنيا نيز اين است که اين انحرافات را تشخيص داده و درمان کند تا مانع از عوارض بعدي شود.
به چه صورت مي توان اين انحرافات را تشخيص داد؟
سيستم هاي جديدي براي ارزيابي انحرافات مختلف مفاصل از کف پا تا ستون فقرات وجود دارد که  راستاي درست قرارگيري مفصل را چک مي کند و انحرافات را نشان مي دهد. اين سيستم ها در کشور ما در مرکز توانبخشي اميد نيز وجود دارد. ما با اين اطلاعات حرکت مي کنيم. در برخي مواقع تنها ورزش هاي اصلاحي به بيمار داده مي شود و گاهي هم مداخلات ارتوتيک صورت مي گيرد. فناوري ما را  در اين زمينه هم راهنمايي مي کند. در گذشته براي ساخت بريس هاي مورد نياز ستون فقرات بايد با قالب هاي گچي بدن بيمار اندازه گيري مي شد اما اکنون اسکنرهايي ساخته شده که با نور سفيد يا ليزر کار مي کنند. اين اسکنر دور بيمار حرکت مي کند و حجم بريس مورد نياز را اندازه مي گيرد. البته به دليل اثرات جانبي که ليزر بر روي چشم دارد استفاده از اسکنر نور سفيد ترجيح داده مي شود.
اين فناوري هاي جديد چه کاربردي در زمينه ساخت اعضاي مصنوعي براي افراد معلول و قطع عضو شده  دارد؟
مشکل مهم در ساخت پروتزها محل وصل شدن آن به بدن است که اگر درست تنظيم نشود فشار زيادي به آن قسمت وارد مي کند. همان سيستم گچ گرفتن که در ساخت بريس به کار مي رود در زمينه ساخت اندام مصنوعي نيز مطرح است. به طور مثال زماني که پاي يک فرد قطع مي شود براي ساخت عضو پاي او را گچ مي گيرند و از آن قالب تهيه مي کنند. اما اسکنر اين قابليت را دارد که با اسکن کردن نقاط پرفشار را شناسايي کند تا اندام بهتري ساخته شود. ضمن اينکه محل اتصال عضو به بدن نيز بهتر تنظيم مي شود. البته بايد به اين موضوع هم اشاره کنم که در مرکز توانبخشي اميد پس از ساخت اندام مصنوعي کار درمان ها به شخص طرز استفاده از اين اندام را ميآموزند. به طور مثال به فردي که پاي مصنوعي دريافت مي کند آموزش داده مي شود چگونه روي سطح صاف، شيبدار و پله راه رود. ما همه اين سطوح را در مرکز قرار داديم و تلاش مي کنيم از حداقل امکانات فرد استفاده کنيم تا او را به زندگي طبيعي بازگردانيم.
چه اقدامات ديگري در مرکز توانبخشي اميد در حال انجام است که کيفيت زندگي افراد جامعه به ويژه افرادي که با مشکلات اسکلتي عضلاني دست به گريبان هستند بالا برده شود؟
ارزيابي دقيق مشکلات اسکلتي کودکان و تشخيص و درمان به موقع آنها مهمترين موضوع براي ما  است  اما در کنار اين موضوع به والدين هم توجه ويژه اي داريم و تلاش مي کنيم با تشخيص به موقع ناراحتي هاي آنها از عوارض بعدي جلوگيري کنيم. ساخت اندام هاي مصنوعي با کمک اسکنر و ارزيابي و ساخت وسيله حرکات اصلاحي، همچنين ساخت ارترهاي مختلف براي بيماران فلج اطفال قديمي از ديگر اقدامات ما در اين مرکز است. اقدام ديگر ما ساخت کفي، کفش و صندل هاي طبي براي افراد است. متاسفانه اين روزها در فروشگاه ها و حتي داروخانه ها کفش هايي به عنوان کفش يا صندل طبي به فروش مي رسد که اصلا طبي نيستند و تنها کفش هاي راحتي هستند. کفش طبي براي هر فرد مانند عينک است. در واقع يک نمونه کفش را نمي توان براي همه به عنوان کفش طبي به کار برد. همانطور که عينک افراد مختلف با هم متفاوت است و کسي نمي تواند عينک ديگري را به چشم بزند. ما در مرکز جامع توانبخشي اميد براي افرادي که مشکلات اسکلتي دارند، افرادي که بيماري ديابت دارند و در معرض خطر زخم پا هستند، خانم هاي باردار و همچنين ورزشکاران کفش يا کفي هاي طبي مي سازيم تا از دردها و مشکلات مزمني که ممکن است به آن دچار شوند جلوگيري شود.
اين اقدامات چه تاثيراتي در کاهش هزينه هاي درمان دارد؟
اگر ما به پيشگيري بيشتر از درمان توجه کنيم مطمئنا مي توانيم تا حدود زيادي از هزينه هاي سربار درمان بکاهيم. به ويژه اين موضوع زماني خود را بيشتر نشان مي دهد که مي بينيم درصد بيماري هاي اسکلتي عضلاني يا از کار افتادگي در کشور ما بالاتر از ساير کشورهاست. البته بايد به اين مساله هم توجه داشت که اقدامات پيشگيرانه لزوما مانع از بروز آسيب ها و عوارض بعدي نمي شود. يعني افرادي هم هستند که با وجود همه اقدامات پيشگيرانه باز هم دچار کمر درد يا ديسک کمر و مشکلات ديگر مي شوند اما درصد بروز آسيب در اين افراد کمتر است و همچنين باعث کاهش ميزان جراحي ها مي شود.
***
ارزيابي اوليه و پيشگيري از بروز ناهنجاري ها حرف اول را در طب فيزيکي و توانبخشي مي زند. مهندس رضا عمادي فرد کارشناس ارشد ارتوپد فني مرکز جامع توانبخشي اميد اينگونه معتقد است: فناوري هاي جديد به ما کمک  مي کند بدون صرف هزينه هاي هنگفت براي MRI  و  XRay ستون فقرات افراد را ارزيابي کنيم و مشکلات آنها را تشخيص دهيم. گفت وگو را با مهندس عمادي فرد درباره اين فناوري ها ادامه مي دهيم که در ذيل مي آيد:
چگونه مي توان از بروز ناهنجاري هاي اسکلتي و دردهاي ناشي از آن در افراد جلوگيري کرد؟ ارزيابي اوليه از چه سني بايد مدنظر قرار گيرد؟
به نظر ما از زماني که کودک شروع به راه رفتن مي کند بايد ناهنجاري هاي احتمالي که در ستون فقرات و اسکلت او وجود دارد مورد بررسي قرار گيرد. کف پاي صاف، انحرافات مخفي در زانو يا ستون فقرات، پاي پرانتزي، راه رفتن بر روي پنجه و مواردي از اين دست مشکلاتي است که اگر در کودکي تشخيص داده شوند مي توانند با درمان هاي توانبخشي نظير حرکات اصلاحي و يا درمان هاي ارتوتيک مانند انواع بريس هاي اصلاحي و يا کفش طبي درمان شوند و باعث انحرافات جديتر و عوارض بيشتر در سنين بالاتر نشود. اما متاسفانه به رغم اينکه در مواردي مانند معاينه چشم يا گوش و دندان چکاپ هاي ساليانه در خانواده ها جا افتاده هنوز در بحث اسکلتي عضلاني اين فرهنگ وجود ندارد و همين موضوع باعث شده انحرافات ستون فقرات و جراحي هايي که براي رفع اين مشکلات در کشور ما صورت مي گيرد آمار بالاتري نسبت به ساير کشورها داشته باشد. البته ما در کلينيک توانبخشي اميد تلاش کرديم با حضور در مدارس و مهدهاي کودک به صورت رايگان و با سيستم هاي ارزيابي که در اختيار داريم اين ارزيابي ها را انجام و پرونده کامپيوتري ارزيابي بيومکانيک  براي بچه ها در اين زمينه تشکيل دهيم. ضمن اينکه ما مي توانيم در اداره ها و کارخانه ها اين ارزيابي ها را داشته باشيم. زيرا بسياري از مشکلات اسکلتي اکتسابي است و ما مي توانيم در بهبود شرايط کار و ارگونومي دخالت کنيم. توجه به اقدامات پيشگيرانه مي تواند هزينه هاي سربار درمان و از کار افتادگي زودهنگام را کم کند. به نظر مي رسد مردم کشور ما عادت کرده اند که  با رسيدن به سنين 50 تا 55 سالگي بايد منتظر مشکلات حرکتي باشند. اما اين تصور اشتباه است. بايد به اين موضوع هم اشاره کنم که ميزان شيوع انحرافات جانبي در ستون فقرات در دختران نسبت به پسران 9 به 1 است. با توجه به شيوع بالاي اين قضيه والدين بايد به موضوعاتي مانند برآمدگي کتف ها، گودي کمر، تراز بودن شانه ها و مواردي از اين دست به ويژه در دختران توجه کنند و در صورت بروز هرگونه علامت مشکوکي براي ارزيابي اوليه مراجعه کنند. زيرا اين مساله در زيبايي فرد نيز موثر است و به صورت بدشکلي قامتي در بزرگسالي خود را نشان مي دهد.
اين مشکلات در دوران بارداري هم مي تواند براي خانم ها ايجاد مشکل کند؟
قطعا همين طور است. در دوران بارداري تغييراتي در ستون فقرات خانم ها ايجاد مي شود که مي تواند باعث ايجاد کمر درد در اين دوران و پس از آن شود. بسياري از مراجعان ما در اين دوران و يا پس از بارداري متوجه مشکلاتي در ستون فقراتشان شدند. در حالي که اگر اين مشکلات در کودکي تشخيص داده مي شد درمان آن راحت تر بود و عوارض آن هم کمتر مي شد.
غير از کودکان چه افراد ديگري بايد مورد ارزيابي هاي اسکلتي و عضلاني قرار گيرند؟
يکي از گروه هايي که ما به آنها توصيه مي کنيم حتما مورد ارزيابي قرار گيرند افرداي هستند که ديابت دارند. اين افراد به دليل اختلالي که در سيستم اعصابشان به وجود ميآيد ممکن است دچار زخم پاي ديابتي شوند. ما مي توانيم پيش از ايجاد زخم، الگوي توزيع فشارهاي کف پاي اين افراد را مشخص کنيم و همان نواحي را با درمان ارتوتيک و کفش هاي مخصوص محافظت کنيم. ضمن اينکه ممکن است راه رفتن اين افراد به دليل اختلال حسي از حالت طبيعي خارج شود. تيم توانبخشي مرکز ما به آنها آموزش مي دهد که چگونه وزن خود را توزيع کنند، چگونه راه بروند و براي راه رفتن از چه صندل هايي در منزل استفاده کنند.
کفش هاي طبي که در بازار وجود دارد نمي تواند کمکي به افراد ديابتي و يا کساني که دچار مشکلاتي در پاي خود هستند بکند؟
متاسفانه آنچه که امروزه به عنوان کفش و کفي طبي مصطلح شده اصلا طبي نيستند. کفش طبي بايد هدفمند باشد و براي مشکل هر فرد به صورت جداگانه ساخته شود. به همين دليل ما براي هر مشکل کفش خاصي را در نظر مي گيريم. کفش هاي خار پاشنه با کفش هاي کف پاي صاف متفاوت است و ما در ساخت کفش ها اين تفاوت ها را رعايت مي کنيم.
غير از مواردي که به آن اشاره کرديد چه دستگاه ها و وسايل جديدي در کلينيک توانبخشي اميد وجود دارد که مي تواند سطح زندگي بيماران را بالا ببرد؟
ما در اين کلينيک براي معلولان ضايعه نخاعي وسايل کمکي و بريس هاي هوشمند و الکترونيک طراحي مي کنيم که اين افراد به جاي صرف انرژي زياد هنگام راه رفتن با اين وسايل راه مي روند. همچنين پروتزهاي قطع عضو هوشمند و کامپيوتري و پروتزهاي هدفمند ويژه ورزشکاران طراحي مي کنيم که براي دويدن و ورزش هاي خاص مي تواند مورد استفاده قرار گيرد. در بخش توانبخشي نيز ليزرهاي پرتواني در مرکز وجود دارد که مفهومي را که در ذهن از ليزر وجود دارد به صورت واقعي در مي آورد. ما تلاش مي کنيم همگام با فناوري هاي روز دنيا و با ارتباط با مراکز دانشگاهي و توليد کننده اقلام تنها يک خريدار صرف نباشيم. بلکه با کمک يک تيم درماني و تحقيقي اين تکنولوژي ها را به کشور وارد مي کنيم و با بومي سازي، آنها را با استانداردهاي بدن ايراني تنظيم مي کنيم. اسکنرهاي سه بعدي  که براي نخستين بار در سطح خاورميانه درمرکز جامع توانبخشي اميد مورد استفاده قرار گرفته يک اندام مصنوعي کاملا دقيق براي شخص دچار قطع عضو طراحي مي کند. ضمن اينکه با استفاده از اين فناوري در بحث اصلاح ستون فقرات در کودکان و والدين مي توان مشکلاتي مانند گودي کمر و انحرافات جانبي را تشخيص داد و با درمان آن از عوارضي همچون آرتروز، کمر درد و سرخوردگي مهره هاجلوگيري کرد.


نسخه چاپي ارسال به دوستان